Trío de eclipses visibles dende o territorio estatal

Nos próximos anos de 2026, 2027 e 2028 produciranse unha serie de eclipses solares, visibles dende distintos puntos de toda España. Estes eventos non só son de gran interese desde a perspectiva cultural e científica, senón que tamén representan un reto organizativo e loxístico que requirirá a planificación e coordinación das autoridades locais, rexionais e nacionais.

O primeiro deste trío de eclipses producirase o 12 de agosto de 2026 e o seu rango de visibilidade esténdese dende a costa norte de Galicia, Asturias, Cantabria e parte do País Vasco ata o norte da Comunidade Valenciana e o sur de Cataluña. Este rango de visibilidade pódese ver na seguinte imaxe (fonte: https://eclipses.ign.es):

A segunda eclipse producirase o 2 de agosto de 2027, e a banda visible rozará a costa sur mediterránea, limitando coas cidades de Málaga e Almería, e incluíndo a provincia de Cádiz no sur. Non obstante, o centro da banda visible estará situado fronte á costa norte de África, incluíndo partes de Marrocos e Alxeria. Os detalles da banda visible para esta eclipse están representados nesta imaxe (fonte: https://eclipses.ign.es):

A terceira e última eclipse non será total, senón anular, e producirase o 26 de xaneiro de 2028. A banda de visibilidade atravesa a metade sueste da Península Ibérica. A imaxe da banda de visibilidade desta eclipse pódese ver a continuación (fonte: https://eclipses.ign.es):

Deste trío de eclipses, o único visible desde territorio galego é o primeiro, o 12 de agosto de 2026. É polo tanto o máis interesante pola súa proximidade temporal e xeográfica.

Eclipse do 12 de agosto de 2026, visible dende territorio galego

Como se dixo, esta eclipse é de maior interese para Galicia. A nosa comunidade autónoma é privilexiada en canto ás condicións de observación máis favorables. Por unha banda, nalgúns lugares de Galicia por onde pasa a franxa de visibilidade, a duración da eclipse non é moito menor que en lugares nos que se atopa no seu máximo (como Asturias, León ou Palencia). Por outra banda, Galicia ten unha vantaxe inestimable: sendo o territorio máis occidental da banda de totalidade, o Sol estará máis alto no horizonte durante o fenómeno que noutros lugares.

Aínda que a diferenza de altura do Sol sobre o horizonte con respecto a Asturias ou o norte de Castela e León é de só uns poucos graos, esta altura en xeral será tan baixa que eses poucos graos de diferenza poderían ser determinantes á hora de observar a eclipse.

Se algo caracteriza a eclipse de agosto de 2026, é o baixo que estará o Sol sobre o horizonte. Tan baixo, de feito, que na metade oriental do camiño da totalidade, o Sol porase antes de que o fenómeno remate por completo. Observar esta eclipse require horizontes completamente claros cara ao oeste e tentar maximizar a altura do Sol sobre o horizonte. Isto último conséguese escollendo lugares de observación cara ao oeste (é dicir, cara a Galicia) e o primeiro observando desde lugares altos.

Observación da eclipse

Reiteramos que a característica máis salientable da eclipse do 12 de agosto de 2026 será a baixa altitude do Sol sobre o horizonte. Por poñer un exemplo comparativo, na Coruña, a fase de totalidade da eclipse durará 1 m e 16 s e producirase a unha altura de 12 graos sobre o horizonte. En Palencia, a totalidade durará algo máis, 1 m 48 s; pero a altitude do Sol será de 8,6 graos. A diferenza de altitude, de 3,4 graos, pode parecer pouco (e de feito o é), pero dada a baixa altitude do Sol sobre o horizonte, representa unha porcentaxe importante: un 28% máis de altitude na Coruña. Se lle damos máis peso á duración total da eclipse ou á altura sobre o horizonte é un criterio concreto, pero en todo caso, este exemplo ilustra a importancia de escoller un lugar de observación cun horizonte oeste claro, o que se consegue escollendo un lugar de gran altitude.

Por outra banda, tamén debemos preguntarnos qué medios empregar para observar a eclipse. É moi importante aclarar isto: OBSERVAR A ECLIPSE CO OLLO NU FÓRA DA FASE DE TOTALIDADE PODE PROVOCAR LESIÓNS OCULARES, acadando niveis irreversibles nos casos máis graves.

Por iso é FUNDAMENTAL o uso de protección ocular para observar a eclipse. Aínda que se popularizaron varios métodos, a única protección recomendada é o uso de lentes de eclipse homologados. Estas lentes deben usarse para mirar o Sol, pero sempre durante un máximo de 20~30 segundos cada vez, interrompendo a observación durante 3-5 segundos antes de volver a mirar o Sol. Hai que ter en conta que durante a fase de totalidade, cando está o Sol COMPLETAMENTE escondido detrás da Lúa, podes renunciar ás lentes de eclipse e gozar da fase de totalidade a simple vista. Pero coidado: prestade atención ao fin da totalidade e á reaparición do Sol; non te pillen desprevido.

EVITAR en xeral, utiliza medios ópticos (binoculares ou telescopios) para observar a eclipse a non ser que esteas moi familiarizado con cómo facelo. A observación solar con medios ópticos é moi perigosa.

Sobre as gafas de eclipse

Para garantir que as túas lentes de eclipse sexan seguras, é fundamental que cumpran coa norma internacional EN ISO 12312-2:2015, específicamente para a observación solar directa. Esta norma esixe que o filtro bloquee case toda a radiación visible (só permitindo entre o 0,000061% e o 0,0032% da luz), así como a radiación UV e IR, e que estea libre de defectos como arañazos ou burbullas. Ademais, as lentes deberán incluír etiquetas claras co nome do fabricante, instrucións de uso, advertencias e, se é o caso, data de caducidade. Na Unión Europea, tamén deben levar o marcado CE auténtico, avalado por probas de laboratorio.

Antes de usar as lentes, comproba fisicamente que non teñan danos, como filtros soltos ou zonas irregulares, e consulta fontes fiables para confirmar a súa seguridade. Lembra que as lentes de sol normais non son aptas para as eclipses.

Observación de eclipses con medios ópticos (para usuarios avanzados)

Se es un entusiasta da fotografía ou da astronomía e decides utilizar medios ópticos, asegúrate de ter coñecementos suficientes para garantir de que isto non supoña un perigo para os teus ollos ou o teu equipo.

Se estás a facer unha observación puramente visual, considera usar o método de proxección, xa sexa a través de dispositivos ópticos ou mediante algún tipo de «cámara estenopeica».

No caso de utilizar medios ópticos directos, sempre será necesario empregar filtros axeitados. Estes filtros deben ir sempre no lado da lente obxectivo e nunca no lado do ocular. Cómpre sinalar que a elección dos filtros a utilizar depende de se se utilizarán para a observación visual ou para a toma de fotografías. O uso de filtros fotográficos para a observación visual é perigoso, xa que, por unha banda, os filtros fotográficos poden bloquear unha cantidade de luz insuficiente para que a observación visual sexa segura e, por outra banda, os filtros fotográficos poden permitir o paso de luz de lonxitudes de onda invisibles pero igualmente prexudiciais para os ollos, co agravante de que a «falta de dor ou malestar» pode prolongar o tempo de exposición ao perigo.

Habería moito máis que dicir sobre o uso de filtros para observar e fotografar a eclipse, pero iso está fóra do alcance deste breve artigo. Instamos aos interesados a ser cautos e buscar consello en fontes fiables, como libros e expertos no tema. Só temos dous ollos.

A eclipse de agosto dende Santiago

Na nosa cidade, a eclipse do 12 de agosto de 2026 non se verá como total, só como parcial. A web do IGN (Instituto Xeográfico Nacional) conta cunha sección que permite buscar datos de eclipse de cada concello. No caso de Santiago de Compostela, a eclipse comezará ás 19:31, alcanzará a máxima ocultación ás 20:29 e rematará ás 21:22 (todas as horas locais). Como máximo, a altura do Sol estará a só 12 graos sobre o horizonte.

No entorno urbano a eclipse non será total por escaso marxe. Como exemplo podemos indicar que na Praza do Obradoiro a porcentaxe de disco solar escurecido será do 99,97%. Non todo o territorio do concello de Santiago de Compostela quedará fora da sombra da totalidade posto que nalgunhas parroquias do noreste do concello a eclipse si será total, como son as de Busto, Nemenzo, Marantes, A Barciela, Cesar, A Enfesta, O Carballal e Sabugueira, con duracións da totalidade maiores canto máis ao noreste. Como exemplos, na igrexa de Santa María de Cesar, na beira sur do río Tambre, a totalidade acadará unha duración de 25 s e xa menos ao noreste, no lugar de Piñeiro do Carballal, a totalidade qudarase en 9 s. O aeroporto atópase xusto no límite de xeito que no extremo norte a totalidade será duns 5 s mentres que o extremo sur queda xa fóra da sombra da totalidade.

Porén, o camiño da totalidade non está lonxe da nosa cidade, polo que un gran número de observadores en Santiago de Compostela probablemente viaxará a localidades próximas como Arzúa, Melide ou Palas de Rei. Cómpre sinalar que nestas zonas, dentro do camiño da totalidade pero próxima ao seu bordo, a duración da fase de totalidade só será duns segundos.

Dado que a eclipse vaise dar co sol baixo no horizonte é importante que o lugar de observación, como xa se indicou, teña un horizonte oeste despexado e con visión directa sen obstáculos orográficos. Na entorna de Santiago de Compostela, na zona de totalidade, amósanse na seguinte imaxe aqueles lugares desde onde existe visión directa do sol ata a finalización da parcialidade, cando o astro xa se atope só a 2º sobre o horizonte. Non se ten en conta a obstaculización visual debida a construcións humanas ou masas vexetais, tan só a orografía.

Outro reto será a loxística. As eclipses atraen a miles, se non a decenas de miles, de persoas, moitas das cales se aloxarán en Santiago de Compostela e viaxarán aos seus lugares de visualización escollidos horas antes do evento. ¿Terán os sectores hostaleiros e servizos da nosa cidade capacidade para absorber este gran volume de xente? ¿Será o noso concello quen de organizar os desprazamentos masivos e xestionar a concentración de persoas nos lugares de visualización?

Tamén hai que lembrar que moitos composteláns non poderán ou non quererán desprazarse fóra da súa cidade, aínda que iso supoña observar a eclipse como unha eclipse parcial. As autoridades competentes deberán establecer lugares de observación na cidade, prestando servizos médicos, servizos de limpeza, suministros, etc., así como xestionar os desprazamentos a estes lugares e a saída e regreso do lugar de observación elixido para aqueles que se desprazan a lugares de observación fóra do municipio.

Diversas organizacións, entre elas a FAAE (Federación de Asociacións Astronómicas de España), están dispoñibles para asesorar e axudar se é necesario. Algúns concellos do resto de España xa comezan os preparativos. Porén, non temos constancia de ningunha comunicación do Concello de Santiago que mesmo indique que están ao tanto dos retos loxísticos e de coordinación que teñen por diante.

ACTUALIZACIÓN A 22.01.2026. O Concello contactou con nós e está ao tanto da situación.

Loxística e apelación ás autoridades

Neste apartado queremos subliñar a necesidade de que as autoridades se preparen para o evento e de planificar a xestión do gran número de persoas que se desprazarán a zonas dentro e próximas ao camiño da totalidade nos días que rodean a eclipse.

Afortunadamente, o Estado aprobou recentemente a creación dunha «Comisión Interministerial de Preparación, Organización e Coordinación de Actividades Relacionadas co Trío Eclipse 2026-2027-2028». Agardamos que esta comisión poida coordinar as distintas autoridades locais, provinciais, autonómicas e estatais para que a observación da eclipse sexa segura e beneficiosa para todos, tanto para os veciños como para os visitantes.

Tamén existe unha «Comisión Nacional de Eclipse (CNE)» creada pola Comisión Nacional de Astronomía e patrocinada pola FAAE (Federación de Asociacións Astronómicas) co obxectivo de difundir e colaborar en todo o relacionado coa preparación da eclipse.

Agardamos que estas entidades publiquen en breve varios tipos de directrices que as autoridades poidan utilizar nos seus esforzos de planificación e loxística. Por exemplo, esperamos que pronto estea dispoñible unha lista de criterios para axudar ás autoridades a seleccionar sitios de observación oficiais.

Queremos sinalar que aínda que escoitamos que algúns concellos e entidades autonómicas a nivel estatal xa están empezando a traballar na organización da eclipse, non sabemos na data de publicación deste artigo que ningún concello, deputación ou representante autonómico da nosa comunidade estea a ter en conta o esforzo que será necesario no prazo dun ano. Sería tranquilizador e apreciado un comunicado de prensa destas autoridades informando ao público de que mesmo son conscientes do problema.

Consello final

Hai un factor que non falamos ata agora: o tempo. É posible que o lugar de observación elixido non teña as condicións meteorolóxicas necesarias ese día. Non só é posible que estea nubrado, senón que, dada a baixa altitude do sol durante o fenómeno, pode formarse néboa preto do horizonte, que literalmente escurece a observación.

Tendo en conta estes factores meteorolóxicos imprevisibles ata uns días ou horas antes da eclipse, só hai un consello: se tes o teu propio medio de transporte, asegúrate de ter o depósito cheo de gasolina e prepárate para moverte rapidamente e improvisar a lugares de observación máis propicios para observar a eclipse.

Este traballo é grazas aos «veganos» Rubén Díez Lázaro, Gonzalo González Bernárdez e servidora.